سندروم تخمدان پلی کیستیک یا تنبلی تخمدان، نوعی اختلال است که پزشکان آن را با عدم تعادل در هورمونهای جنسی زنانه ارتباط میدهند. عدم تعادل در هورمونها میتواند علائم گوناگونی به همراه داشته باشد و بر قدرت باروری زنان تاثیر بگذارد. با این حال بسیاری از زنان دچار مشکلات ناباروری (از جمله تنبلی تخمدان) میتوانند با کمک پزشک باردار شوند.
اولین مرحله برای افزایش شانس بارداری این است که فرد بتواند به پزشک مراجعه کند و یک تشخیص دقیق دریافت کند. با این کار پزشک میتواند در اسرع وقت درمان را آغاز کند.
[sv slug=”number”]
علت تنبلی تخمدان
متخصصان دقیقاً نمیدانند چه چیزی باعث تخمدان پلی کیستیک میشود؛ اما ممکن است مربوط به عوامل ژنتیکی باشد. اگر مادر یا خواهر یک زن این شرایط را داشته باشند، این زن نسبت به دیگران شانس بیشتری برای ابتلا به تخمدان پلی کیستیک خواهد داشت.
علاوه بر عوامل ژنتیکی، وجود انسولین اضافه در بدن خطر ابتلا به تنبلی تخمدان در زنان را افزایش میدهد. انسولین هورمونی است که توسط پانکراس تولید میشود و بدن از آن برای تبدیل قند موجود در مواد غذایی به انرژی استفاده میکند.
زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک معمولاً نسبت به انسولین مقاومت دارند. مقاومت به انسولین به معنای ناتوانی بدن در کاهش صحیح قند خون است. در این وضعیت، سطح قند خون بسیار بالا میرود و این امر باعث تولید انسولین بیشتر میشود.
انسولین بیش از حد، تولید هورمون تستسترون را نیز افزایش میدهد که این امر منجر به بروز برخی از علائم تنبلی تخمدان میشود.
علائم
علائم میتوانند در هر سنی و در هر زمانی در طی سالهای باروری یک فرد بروز کنند. علائم همچنین میتوانند با گذشت زمان تغییر کنند.
برخی از شایعترین علائم سندروم تخمدان پلی کیستیک شامل موارد زیر است:
- رشد غیر طبیعی مو در صورت، قفسه سینه یا کمر
- ایجاد آکنه یا تیره شدن پوست
- افزایش وزن
- کم پشت شدن و نازک شدن موهای سر
- ناباروری
- دورههای عادت ماهیانه نامنظم
- کیست تخمدان
- افسردگی
- افزایش لکههای پوستی
تمام افراد مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک علائم یکسانی ندارند.
رابطه تنبلی تخمدان و ناباروری
تنبلی تخمدان میتواند به طرق مختلف، قدرت باروری یک فرد را تحت تاثیر قرار دهد. در زنانی که در سنین باروری قرار دارند، به صورت ماهیانه کیستهایی پر از مایعات کوچک که فولیکول نامیده میشوند در سطح تخمدان ایجاد میشود. هورمونهای جنسی زنانه از جمله استروژن باعث میشوند یکی از فولیکولها یک تخمک بالغ ایجاد کند. سپس تخمدان این تخمک را آزاد میکند و از فولیکول جدا میشود. در زنانی که به تنبلی تخمدان یا سندروم تخمدان پلی کیستیک مبتلا هستند، عدم تعادل در هورمونهای جنسی زنانه وجود دارد. عدم تعادل هورمونها میتواند از رشد و آزاد شدن تخمکهای بالغ جلوگیری کند. بدون تخمک بالغ، هیچ تخمک گذاری یا حاملگی اتفاق نمیافتد.
عدم تعادل بین هورمونها میتواند شامل افزایش غیرطبیعی در هورمون تستوسترون نیز باشد که در درجه اول یک هورمون جنسی مردانه است که در بدن زنان نیز تولید میشود. اگرچه معمولاً مقدار آن اندک است.
در این صورت حتی اگر تخمک گذاری اتفاق بیفتد، عدم تعادل در هورمونها میتواند از رشد مناسب پوشش رحم که لانه گزینی تخمک بالغ را امکان پذیر میکند، جلوگیری کند. به دلیل عدم تعادل هورمونی، تخمک گذاری و عادت ماهیانه میتواند نامنظم شود. همچنین چرخههای غیر قابل پیش بینی قاعدگی میتواند باعث دشواری باردار شدن شود.
سایر عوارض
معمولاً اصلیترین عوارض سندروم تخمدان پلی کیستیک، ناباروری است اما این تنها عارضه آن نیست. به نظر میرسد افرادی که مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک هستند، نسبت به سایر افراد بیشتر در معرض خطر موارد زیر قرار دارند:
- سطوح بالای کلسترول
- سطح بالای فشار خون
- بیماری قلبی
- دیابت
- اضافه وزن
- آپنه خواب
- افسردگی و اضطراب
- عدم اعتماد به نفس نسبت به بدن خود
- سرطان اندومتریال
تقریباً نیمی از زنانی که به سندروم تخمدان پلی کیستیک مبتلا هستند، قبل از سن ۴۰ سالگی دچار وضعیت دیابت یا پیش دیابت میشوند.
چه زمان باید به پزشک مراجعه کرد؟
تمام افرادی که در باردار شدن مشکل دارند، باید با پزشک مشورت کنند تا درباره گزینههای درمانی توضیحاتی دریافت کنند.
افرادی که نگران هستند که قادر به باردار شدن نباشند یا کسانی که دارای علائمی هستند که میتواند نشان دهنده سندروم تخمدان پلی کیستیک باشد، باید به یک پزشک مراجعه کنند. حتی اگر یک زن مایل به باردارشدن نباشد، تشخیص زودهنگام تنبلی تخمدان میتواند از عوارض آن جلوگیری کند.
ناباروری علل احتمالی بسیاری دارد اما بررسی احتمال وجود تنبلی تخمدان میتواند به درمان هدفمند کمک کرده و شانس بهبودی را بیشتر کند. حتی اگر یک زن مبتلا به تنبلی تخمدان باردار شود، آگاهی از داشتن سندروم تخمدان پلی کیستیک برای او ضرورت دارد؛ زیرا مطالعات نشان دادهاند با داشتن تنبلی تخمدان خطرات بارداری بسیار بیشتر است.
این خطرات و عوارض میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- دیابت بارداری
- زایمان زودرس
- فشار خون بالا در دوران بارداری
تشخیص
هیچ آزمایش خاصی برای تشخیص سندروم تخمدان پلی کیستیک وجود ندارد. پزشک میتواند بر اساس چندین مولفه تنبلی تخمدان را تشخیص دهد:
آزمایشها عبارتند از:
- معاینه فیزیکی
- سابقه پزشکی
- آزمایش سطوح هورمون خون
- آزمایش سطح گلوکز خون
- تصویربرداری سونوگرافی
درمان تنبلی تخمدان و ناباروری
شما میتوانید با داشتن سندروم تخمدان پلی کیستیک باردار شوید. چندین درمان باروری موثر برای این وضعیت وجود دارد؛ از درمان کلومیفن گرفته تا گنادوتروپین ها وIVF . بسیاری از زنان میتوانند با ترکیبی از تغییرات سبک زندگی و داروهای باروری، باردار شوند. اگرچه برخی از زنان مبتلا به تنبلی تخمدان برای درمان به IVF احتیاج دارند اما اکثر آنها با استفاده از درمانهای باروری سادهتر و با تکنولوژی کمتر باردار میشوند.
کاهش وزن برای شروع مجدد تخمک گذاری
بسیاری از زنان مبتلا به تنبلی تخمدان (اما نه همه آنها) با اضافه وزن دست و پنجه نرم میکنند. علت آن این است که سندروم تخمدان پلی کیستیک بر نحوه پردازش هورمون انسولین در بدن شما تاثیر منفی میگذارد که این امر به نوبه خود میتواند باعث افزایش وزن شود.
یکی از اصلیترین دلایل عدم بارداری زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک این است که تخمک گذاری نمیکنند یا تخمک گذاری منظم ندارند. زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک که دچار اضافه وزن هستند، احتمالاً فقدان تخمک گذاری بسیار شدیدی را تجربه میکنند و احتمالاً ماهها بین هر عادت ماهیانه آنها فاصله وجود دارد.
مطالعات نشان دادهاند که کاهش وزن میتواند باعث تخمک گذاری مجدد شود. طبق تحقیقات صورت گرفته کاهش ۵ تا ۱۰ درصد از وزن فعلی میتواند برای جهش شروع چرخه قاعدگی کافی باشد.
متاسفانه شواهد زیادی وجود ندارد که ثابت میکند کاهش وزن به تنهایی نمیتواند به شما کمک کند. شما هنوز هم برای باردار شدن به داروهای باروری احتیاج دارید. تحقیقات نشان دادهاند زنانی که وزن بدن خود را کم کردهاند شانس موفقیت زیادی در درمان باروری دارند. کاهش وزن برای هیچکس راحت نیست و ممکن است برای افرادی که دچار سندروم تخمدان پلی کیستیک هستند حتی دشوارتر هم باشد. علاوه بر این، تمام زنان مبتلا به تنبلی تخمدان دچار اضافه وزن نیستند. اگر شما در چنین وضعیتی قرار دارید، کاهش وزن راه حلی برای کمک به باروری نیست
رژیم غذایی، ورزش و سندروم تخمدان پلی کیستیک
داشتن یک رژیم غذایی سالم برای زنان مبتلا به تنبلی تخمدان بسیار مهم است. بخشی از این امر به دلیل این است که این زنان بیشتر در معرض خطر اضافه وزن قرار دارند و بخشی از آن به این دلیل است که بدن آنها در تنظیم انسولین مشکلاتی دارد. آیا یک رژیم غذایی مناسب برای سندروم تخمدان پلی کیستیک وجود دارد؟ این یک سوال بسیار بحث برانگیز است.
برخی از مطالعات ادعا میکنند رژیم کم کربوهیدرات بهترین رژیم غذایی برای سندروم تخمدان پلی کیستیک است اما سایر مطالعات ادعا میکنند که پایین بودن سطح کربوهیدرات در رژیم غذایی، مزایای خاصی ندارد. مهمترین نکته این است که اطمینان حاصل کنید رژیم غذایی شما سرشار از غذاهای غنی از مواد مغذی و پروتئین کافی بوده و میزان غذاهای دارای شکر بالا در آن کم باشد. از خوردن غذاهای فرآوری شده و فستفودها اجتناب کنید تا بهترین رژیم را داشته باشید.
نکات تغذیه مناسب باروری برای سندروم تخمدان پلی کیستیک :
- وعده صبحانه را مفصل و شام را در وعدههای کوچک صرف کنید.
- پروتئین و غلات بیشتری در رژیم غذایی خود بگنجانید.
- اگر کربوهیدرات مصرف میکنید، آنها را با کربوهیدراتهای پیچیده (مانند غلات کامل و حبوبات) ترکیب کنید.
- اگر شیرینی یا غذاهای پرکربوهیدرات مصرف میکنید، آن را با چربیهای سالم (مانند آووکادو، روغن زیتون، آجیل) یا پروتئین ترکیب کنید تا باعث سوزاندن قند شود.
همچنین ثابت شده است که ورزش منظم به بهبود علائم سندروم تخمدان پلی کیستیک کمک میکند. در یک مطالعه نشان داده شد که ترکیبی از پیاده روی سریع و داشتن رژیم غذایی سالم، نظم چرخه قاعدگی را تا ۵۰ درصد بهبود بخشیده است.
اینکه رژیم غذایی یا ورزش به تنهایی به باروری شما کمک کند، ثابت شده نیست. با این وجود داشتن یک سبک زندگی سالم میتواند در درمان بهتر ناباروری به شما کمک کند و مطمئناً باعث میشود احساس بهتری داشته باشید؛ به عنوان مثال اگر میخواهید باردار شوید، کاهش وزن ارزش این تلاش را دارد.
مدیریت استرس
کاهش استرس میتواند به تعادل هورمونهای بدن کمک کند. یافتن راههای سالم برای مدیریت استرس میتواند باعث بهبود باروری شود.
استرس طولانی مدت میتواند هورمونها را تحت تاثیر قرار دهد. به عنوان مثال استرس مداوم میتواند باعث افزایش کورتیزول در بدن شود که این امر تولید انسولین را افزایش میدهد و بالا بودن سطح انسولین میتواند منجر به عدم تعادل در هورمونهای جنسی زنانه و ناباروری شود.
در اینجا نکاتی درباره مدیریت استرس آمده است که شامل موارد زیر است:
- ورزش منظم
- متعادل سازی کار و زندگی در خانه
- وقت گذراندن با دوستان و خانواده
- داشتن خواب کافی
داروها
برخی از افراد دچار سندروم تخمدان پلی کیستیک برای درمان مشکل خود و یا کمک به باروری، به مصرف دارو احتیاج دارند.
داروی متفورمین
از پزشک خود بخواهید سطح انسولین بدن شما را تحت آزمایش قرار دهد. اگر دچار مقاومت به انسولین هستید، مصرف داروی دیابت متفورمین میتواند مقاومت به انسولین را درمان کرده و در کاهش وزن به شما کمک کند. همچنین ممکن است مصرف این دارو به باروری شما نیز کمک کند.
گاهی اوقات داروی متفورمین برای افراد دچار سندروم تخمدان پلی کیستیک که مقاومت به انسولین ندارند نیز تجویز میشود. استفاده از داروی متفورمین برای درمان سندروم تخمدان پلی کیستیک، استفاده خارج از برچسب محسوب میشود. با این حال این دارو نسبتاً بیخطر بوده و ممکن است به شما در باروری کمک کند. طبق مطالعات انجام شده، متفورمین میتواند به موارد زیر بیانجامد:
- کمک به کاهش وزن
- آغاز مجدد چرخه منظم قاعدگی
- بهبود تاثیر برخی از داروهای باروری
- کاهش نرخ سقط جنین در کسانی که به طور مداوم سقط جنین دارند.
آیا متفورمین میتواند به تنهایی در باروری به شما کمک کند؟ بعید نیست که بتواند. اگرچه مطالعات گذشته نشان دادهاند که مصرف داروی متفورمین شانس تخمک گذاری یک زن را به خودی خود را افزایش داده است اما مطالعات اخیر افزایش در نرخ باروری یا تولد زنده را نشان ندادهاند. به عبارت دیگر، بهبود تخمک گذاری منجر به افزایش باروری نمیشود.
کلومید
کلومیفن یا کلومید در کل رایجترین داروی باروری و همچنین رایجترین درمان برای زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک است. بسیاری از زنان مبتلا به تنبلی تخمدان با داروی کلومید بارور میشوند.
متاسفانه مصرف این دارو در تمام افراد موفقیتآمیز نیست. برخی از زنان دچار سندروم تخمدان پلی کیستیک مقاومت به داروی کلومیفن را تجربه میکنند. در چنین شرایطی داروی کلومید آن طور که انتظار میرود باعث انجام تخمک گذاری نمیشود. مطالعات نشان دادهاند که ترکیبی از داروی متفورمین و کلومیفن میتواند به غلبه بر مقاومت نسبت به کلومید کمک کند.
داروی لتروزول
اگر مصرف متفورمین و کلومیفن موفقیتآمیز نباشد، ممکن است پزشک از داروی لتروزول استفاده کند. این دارو با نام تجاری Femara نیز شناخته میشود و یک داروی باروری نیست اما اغلب به عنوان یکی از این داروها در زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک استفاده میشود. داروی لتروزول در واقع یک داروی ضد سرطان است با این حال مطالعات نشان دادهاند که میتواند در تحریک بدن برای تخمک گذاری در زنان مبتلا به تنبلی تخمدان، از داروی کلومید موثرتر باشد.
از این واقعیت که این دارو در اصل یک داروی ضد سرطان است، نترسید. عوارض جانبی آن نسبتاً خفیف است و در زنانی که تلاش میکنند باردار شوند به شدت تحت مطالعه قرار گرفته است.
گنادوتروپینها
اگر مصرف کلومید یا لتروزول موفقیتآمیز نباشد، در مرحله بعد از داروهای تزریقی باروری یا گنادوتروپینها استفاده میشود. گنادوتروپینها از هورمونهای LH، FSH یا ترکیبی از هر دوی آنها ساخته شدهاند. ممکن است پزشک شما ترکیبی از داروهای باروری خوراکی یا تزریقی را پیشنهاد کند. (به عنوان مثال مصرف کلومید همراه با تزریق یک واحد LH بین چرخه) احتمال دیگر، یک چرخه، فقط با مصرف گنادوتروپین است.
یا ممکن است پزشک شما تزریق گنادوتروپین ها را همراه با روش IUI (تلقیح درون رحمی) پیشنهاد کند. روش IUI شامل وارد کردن مستقیم مایع منی شسته شده از طریق یک لوله کاتتر به درون رحم است. ممکن است مایع منی از یک اهدا کننده اسپرم یا از شریک زندگی شما باشد.
یکی از خطرات احتمالی گنادوتروپینها، سندروم هایپر استیمولیشن تخمدان (OHSS) یا تحریک بیش از حد تخمدان است. در این وضعیت تخمدانها نسبت به داروهای باروری بیش از حد واکنش نشان میدهند. این وضعیت در صورت عدم درمان یا شدت آن، میتواند خطرناک باشد. زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک بیشتر در معرض خطر ابتلا به OHSS قرار دارند.
ممکن است پزشک شما برای جلوگیری از بروز این وضعیت، دوزهای کمتری از داروهای باروری قابل تزریق را استفاده کند. در حالت ایدهآل پزشک باید از کمترین دوز موثر دارو استفاده نماید. در طول درمان اگر هرگونه علائمی از OHSS داشتید (مانند افزایش سریع وزن، درد شکم، نفخ و حالت تهوع) حتما به پزشک خود اطلاع دهید.
جراحیهای باروری
اگر مصرف داروهای گنادوتروپین موفقیتآمیز نباشد، مرحله بعدیIVF (لقاح آزمایشگاهی) یا IVM (بلوغ تخمک در آزمایشگاه) است. احتمالاً شما قبلا درباره IVF شنیدهاید. این درمان شامل استفاده از داروهای باروری قابل تزریق برای تحریک تخمدانها است؛ به نحوی که تعداد زیادی از تخمکهای بالغ فراهم شوند. سپس تخمکها از طریق عملی به نام برداشت تخمک از تخمدان استخراج میشوند.
سپس این تخمکهای بالغ به همراه اسپرم در ظرفهای پتری قرار میگیرند. اگر همه چیز خوب پیش برود، اسپرم برخی از تخمکها را بارور میکند. پس از آن که تخمکهای بارور شده بین ۳ تا ۵ روز تقسیم و رشد داشتند، یک یا دو مورد از آنها به رحم منتقل میشود. این عمل جراحی، انتقال جنین نامیده میشود. دو هفته بعد پزشک از شما میخواهد آزمایش بارداری انجام دهید تا ببینید که این چرخه موفقیتآمیز بوده است یا خیر.
همانطور که پیشتر درباره درمان گنادوتروپین نیز گفته شد، یکی از خطرات درمان IVF به ویژه در زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک، واکنش بیش از حد تخمدانها است. در اینجا از روش IVM استفاده میشود.
عبارت IVM مخفف «بلوغ درون آزمایشگاهی» است. در روش IVM به جای آن که برای وادار کردن تخمدانهای شما به تولید تعداد زیادی تخمکهای بالغ، به شما دوز بالایی از داروهای باروری داده شود؛ مقدار بسیار اندکی از داروهای باروری به شما داده میشود یا اینکه هیچ گونه داروی باروری دریافت نمیکنید. در روش IVM پزشک با عمل برداشت تخمک، تخمکهای نابالغ را از تخمدانها استخراج کرده و سپس این تخمکها را در آزمایشگاه به بلوغ میرساند. روش IVM در تمام کلینیکهای باروری ارائه نمیشود و این موضوعی است که باید هنگام انتخاب کلینیک باروری خود به آن توجه کنید.
آیا ممکن است به اهدا کننده تخمک احتیاج داشته باشید؟
در زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک بسیار نادر است که به اهدا کننده تخمک احتیاج باشد؛ مگر اینکه مشکلات باروری بیشتری مانند بالا رفتن سن وجود داشته باشد. با این حال ممکن است زنانی که برای درمان سندروم تخمدان پلی کیستیک، عملهای جراحی مانند سوراخ کردن تخمدانها یا برداشتن تخمک را انجام دادهاند، ذخایر تخمک کمتری داشته باشند. در این حالت ممکن است به اهدا کننده تخمک احتیاج باشد. این یکی از دلایلی است که درمان جراحی برای تنبلی تخمدان توصیه نمیشود.
سایر عوامل موثر بر باروری
سندروم تخمدان پلی کیستیک تنها یکی از عوامل بسیار ناباروری زنان است و برخی دیگر از دلایل رایج آن عبارتند از:
- آندومتریوز – آندومتریوز یا رشد بافت رحم خارج از آن میتواند منجر به ناباروری شود؛ به خصوص زمانی که این رشد سلولی در لولههای فالوپ ایجاد شود.
- مشکلات ساختاری- مشکل در ساختار لولههای فالوپ یا سایر بخشهای سیستم تولید مثل میتواند باروری را دشوار کند.
- فیبرومها – وجود این تومورهای غیر سرطانی در رحم میتواند با جلوگیری از لانه گزینی تخمک، باعث ایجاد مشکلاتی در باروری زنان شود.
