اگرچه دوران بارداری ۹ ماه طول میکشد و پزشکان و متخصصان دوران بارداری را به کمک هفته و روز دنبال میکند. به طور کلی دوران بارداری حدود ۴۰ هفته یا ۲۸۲ روز طول میکشد که از زمان اولین روز از آخرین پریودی محاسبه میشود. فقط حدود ۴ درصد از زنان در زمان مشخص شده زایمان میکنند. به طور کلی طول طبیعی دوران بارداری ۳۷ تا ۴۲ هفته میباشد. بارداری پس از موعد به وضعیتی گفته میشود که بیمار هفته ۴۲ بارداری یا ۲۴۹ روز از اولین روز آخرین پریود خود را گذرانده باشد. حدود ۱۰ درصد از بارداریها با زایمان پس از موعد به پایان میرسند.
زمانبندی صحیح زایمان
زمانبندی صحیح به پزشک کمک میکند به طور قاطع بگوید که در دوران بارداری به اتمام رسیده است. به طور کلی سن حاملگی در اوایل دوران بارداری مشخص میشود. زنانی که به طور منظم پریود میشوند پزشک با توجه به تاریخ آخرین پریودی آنها و معاینه لگن میتواند زمان دقیق زایمان و شروع حاملگی را مشخص کند. زنانی که پریودی نامنظم یا طولانی دارند و تخمک گذاری آنها به طور صحیح انجام نمیشود پزشک میتواند به طور دقیق زمان تخمک گذاری را مشخص کند که این امر باعث میشود زمان دقیق شروع حاملگی مشخص نباشد به این ترتیب زمان تولد جنین با تاخیر یا پیش از موعد مشخص میشود.
در صورتی که در دوران پریود منظم نباشد پزشک زمان دقیق تخمک گذاری را نداند یا اندازه رحم بیمار با توجه به تاریخ آخرین پریود بزرگتر یا کوچکتر باشد پزشک برای تعیین سن جنین و سن حاملگی از یافتههای حاصل از غربالگریهای سونوگرافی استفاده میکند. زمان تقریبی به دست آمده به عنوان دقیق ترین زمان شروع حاملگی در نظر گرفته میشود. سونوگرافیهای انجام شده در نیمه پایانی حاملگی برای تعیین زمان تقریبی زایمان کمتر قابل اعتماد هستند.
علل زایمان پس از موعد چیست؟
مشخص کردن زمان دقیق شروع حاملگی شایع ترین علت زایمان پس از موعد میباشد. در مواردی که زمان شروع حاملگی مشخص باشد علت زایمان پس از موعد ناشناخته است. فاکتورهای مختلفی وجود دارد که باعث میشوند بیمار در معرض خطر قرار بگیرد. ریسک بروز زایمان پس از موعد در اولین بارداری و زمان زنانی که سابقه زایمان پس از موعد را دارند بیشتر مطرح میشود. فاکتورهای ژنتیکی نیز در چنین وضعیتی نقش مهمی را ایفا میکنند و در تحقیقی که این رابطه انجام شده محققان به این نتیجه رسیدند زنانی که خودشان پس از موعد مشخص متولد شده اند دچار زایمان پس از موعد خواهند شد.
خطرات زایمان پس از موعد چیست؟
در صورتی که بارداری پس از هفته ۴۲ ادامه پیدا کند و خطرات متعددی را برای مادر و جنین به وجود خواهد آمد که در بخش زیر به آنها اشاره میکنیم.
مرده زایی یا مرگ جنین در حین تولد
ریسک بروز مرده زایی یا مرگ جنین در حین تولد در بارداریهایی که پیش از هفته ۴۲ ادامه پیدا میکنند افزایش خواهد یافت و با این حال ریسک بروز این اختلال معمولاً پایین است و از هر هزار زایمان حدود ۴ تا ۷ مورد شامل این مشکل خواهند شد. در عوض ریسک بروز مرده زایی یا مرگ جنین در حین تولد در زایمان بین هفته ۳۷ تا ۴۲ بارداری از هر هزار تولد حدود دو تا سه مورد را به خود اختصاص میدهد.
بزرگ بودن بدن جنین
در صورتی که جنین زمان مشخص شده برای زایمان را سپری کرده باشد پس از این دوران به رشد خود ادامه میدهد و با بزرگ شدن اندازه بدن او ریسک بروز عوارض حاصل از رشد جنین افزایش پیدا میکند و وزن او به بیش از ۴۵۰۰ گرم میرسد. عوارض حاصل از این مشکل عبارتند از طولانی شدن زمان زایمان اختلال در عبور جنین از کانال زایمان، شکستگی استخوان یا آسیب دیدگی عصب ناشی از دشواری زایمان و تحت فشار قرار گرفتن شانههای جنین.
تکامل نامناسب جنین
در برخی موارد زمان زایمان گذشته باشد جنین از وزن گرفتن خودداری میکند که به این وضعیت عدم تکامل یا سندروم نارسی پس از زمان زایمان گفته میشود. در چنین حالتی فرایند وزن گرفتن جنین به علت مشکلات مرتبط با گردش خون و اختلال در انتقال خون به جنین از طریق بند ناف که منجر به سوء تغذیه میشود مختل خواهد شد. پس از زایمان این نوزادان دارای ویژگیهای ظاهری خاصی هستند و معمولاً دست و پای آنها نا باریک و بلند میباشد. پوست این نوزادان خشک و فلس مانند دیده میشود و گاهی اوقات روی آنها لکههایی به وجود میآید. پوست بدن این نوزادان به ویژه در نواحی ران و باسن حالت شل و افتاده دارد، موی سر آنها کلفت و بلند تر از و ناخنهای دست و پای شان نیز بلند شده است. معمولا این نوزادان بسیار هوشیار هستند و چشمهای آنها کاملاً باز است. تحقیقات بسیار کمی در ارتباط با عوارض حاصل از بارداری طولانی و نوزادانی که پس از موعد متولد میشوند انجام شده است. به طور کلی عوارض حاصل از زایمان پیش از موعد و پس از موعد شباهتهای زیادی با یکدیگر دارند.
استنشاق مدفوع
یکی دیگر از خطرات زایمان پس از موعد این است که احتمال مدفوع کردن جنین در مایع آمنیوتیک وجود دارد. در صورتی که جنین دچار استرس شود این احتمال وجود دارد که مقداری از مدفوع موجود در مایع آمنیوتیک را استنشاق نماید که این امر منجر به بروز مشکلات تنفسی در هنگام تولد خواهد شد.
خطرات زایمان پس از موعد برای مادر
خطرات مرتبط با زایمان پس از موعد برای مادر به بزرگ شدن اندازه جنین و دشواری فرایند زایمان، آسیب دیدگی واژن و لابیا و رکتوم در حین زایمان طبیعی و افزایش شانس نیاز به سزارین و مشکلات مرتبط با آن از قبیل خونریزی، عفونت و آسیب دیدگی اعضای مجاور رحم ارتباط دارد.
درمان زایمان پس از موعد
غربالگری دقیق جنین
در اکثر موارد پزشک انجام تستهای مخصوص غربالگری جنین را در مواردی که از زمان زایمان گذشته است توصیه میکند. این آزمایشات به او کمک میکند اطلاعات خوبی را در ارتباط با سلامت جنین و خطرات مرتبط با تداوم بارداری به دست بیاورد این آزمایشها در صورت درخواست میشوند که هفته ۴۱ بارداری نیز به پایان رسیده باشد. تعداد زیادی از متخصصین دو بار غربالگری در هفته را توصیه میکنند که شامل اندازه گیری حجم مایع آمنیوتیک میباشد. در این روش پزشک به کمک غربالگری جنین ضربان قلب را بررسی میکند و از سونوگرافی برای ارزیابی فعالیت جنین استفاده خواهد کرد.
تست بدون استرس
تست بدون استرس با هدف ارزیابی ضربان قلب کودک به کمک دستگاه کوچکی که روی شکم مادر قرار داده میشود انجام خواهد شد. این دستگاه از امواج صدا به منظور اندازه گیری تغییرات ایجاد شده در ضربان قلب جنین طی مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه استفاده میکند. در حالت عادی باید ضربان طبیعی قلب جنین بین ۱۱۰ تا ۱۶۰ بر دقیقه باشد و باید هر ۱۵ دقیقه یک بار در حین انجام این آزمایش ضربان قلب جنین حداقل ۱۵ عدد افزایش پیدا کند. در صورتی که طی مدت ۲۰ دقیقه ضربان قلب جنین دو مرتبه افزایش پیدا کند پزشک به مادر اطمینان خاطر میدهد که جنین در وضعیت مناسبی قرار دارد. اما در صورتی که پس از ۴۰ دقیقه ارزیابی جنین هیچ گونه افزایشی در ضربان قلب و مشاهده نشود پزشک درخواست انجام آزمایشات بیشتری را خواهد داد.
بیوفیزیکال پروفایل
عدد بیوفیزیکال پروفایل با توجه به ارزیابی سلامت جنین محاسبه میشود و شامل ۵ مهم، تست بدون استرس و سونوگرافی از ۴ پارامتر جنین است که عبارتند از حرکات بدن جنین، تعداد تنفس او، حجم بدن جنین و حجم مایع آمنیوتیک. پزشک هر بخش را به صورت مجزا ارزیابی میکند و در صورتی که عدد به دست آمده دو باشند وضعیت جنین طبیعی است در غیر این صورت و جنین وضعیت غیر طبیعی دارد. بالاترین عددی که ممکن است به دست بیاید ده میباشد. گاهی اوقات پزشک تست بدون استرس را حذف میکند که در این حالت حداکثر تعداد نهایی حدود هشت میباشد. حجم مایع آمنیوتیک و بسیار مهم در نظر گرفته میشود زیرا کاهش حجم آن به معنای علامت هشدار در تغییر سطح گردش خون به جنین محسوب میشود. در برخی موارد تجمع مایع آمنیوتیک طی مدت کوتاهی و حتی طی مدت چند روز کاهش پیدا میکند.
زایمان القایی
گاهی اوقات مشخص کردن زمان مطلوب برای زایمان در بیمارانی که موعد زایمان آنها گذشته است دشوار میباشد. پزشک و بیمار باید مزایا و خطرات ادامه دوران بارداری را در نظر بگیرند، و پزشک نتایج حاصل از آزمایشات غربالگری را مادرزادی قرار دهد و وضعیت دهانه رحم را نیز بررسی کند. به طور طبیعی در انتهای دوران بارداری گردن رحم شروع به بزرگ شدن خواهد کرد تا فرایند زایمان به صورت مطلوب پیش برود. زایمان القایی در زنانی که دهانه رحم آنها باز نشده است مدت بیشتری طول میکشد. در اکثر موارد چنانچه زایمان طبیعی در هفته ۴۱ تا ۴۲ بارداری شروع نشده باشد پزشک زایمان القایی را شروع خواهد کرد. در زنانی که دهانه رحم آنها باز نشده است پزشک به تزریق دارو درون واژن یا دهانه رحم خواهد پرداخت تا دهانه رحم باز شده و امکان زایمان فراهم گردد. گاهی اوقات نیز پزشک به بیمار داروی خوراکی میدهد. پزشک علاوه بر داروهای خوراکی یا تزریقی از روشهای مکانیکی به منظور تسهیل روند زایمان استفاده میکند.
اکثر زنانی که دهانه رحم آنها به خوبی باز شده است که داروی درون رگی نیاز دارند انقباضات رحمی شروع شده است روند زایمان به طور طبیعی پیش میرود. اما در صورتی که زایمان القایی به طور کامل باعث بزرگ شدن دهانه رحم نشود یا آنکه بیمار دچار برخی از عوارض شده باشد و باید جنین به سرعت متولد شود معمولاً پزشک انجام جراحی سزارین را توصیه خواهد کرد. برخی از مادران ترجیح میدهند و انجام میگیرد سزارین بپردازند به ویژه در مواردی که جنین آنها وزن بالای ۴۵۰۰ گرم دارد یا مدفوع خود را استشمام کرده است یا مادر سابقه زایمان سزارین را دارد یا به دلایل شخصی قصد زایمان طبیعی ندارد. مادر باید مزایا و معایب زایمان سزارین را به خوبی درک کند و در ارتباط با این مسئله با پزشک خود صحبت نماید و اطلاعات لازم را به دست بیاورد.
