علل ناباروری در زنان و مردان: راه درمان ناباروری چیست؟

ناباروری به عنوان عدم توانایی در بارداری به زمانی گفته می‌شود که پس از 12 ماه رابطه جنسی بدون محافظت بارداری اتفاق نیفتد. دلایل ناباروری بسیار زیاد و متنوع هستند و شامل عوامل مردانه، زنانه یا ترکیبی از عوامل می‌شود که شامل مشکلات تولید اسپرم یا تخمک، ساختار یا عملکرد سیستم‌های تولید مثل زن و مرد و یا شرایط هورمونی و ایمنی بدن است.

در 40٪ زوجین علت ناباروری به عامل اسپرم نسبت داده می‌شود، در 40٪ دیگر علت آن در سیستم تولید مثل زنان نسبت داده می‌شود، و یک سوم ترکیبی از عوامل زن و مرد است. زنان مبتلا به ناباروری باید با یک متخصص ناباروری صحبت کنند.

ناباروری چیست؟

بیشتر افراد در دوره‌ای از زندگی خود تمایل زیادی به بچه دار شدن دارند. درک آنچه که باروری طبیعی را تعیین می‌کند برای کمک به یک فرد یا یک زن و شوهر بسیار مهم است، بدانید چه زمانی وقت کمک گرفتن است. اکثر زوجین (تقریباً 85٪) در طی یک سال تلاش به حاملگی می‌رسند و بیشترین احتمال بارداری در ماه‌های ابتدایی اتفاق می‌افتد. فقط 7٪ زوج‌های دیگر در سال دوم باردار می‌شوند. در نتیجه، ناباروری به عنوان ناتوانی در بارداری ظرف 12 ماه تعریف شده است. بنابراین این تشخیص در 15٪ زوجینی که قصد باردار شدن دارند، مشترک است. اگر در طی 12 ماه بارداری رخ نداده است، از بهترین متخصص ناباروری در شیراز کمک بگیرید. با این حال، سناریوهای مختلفی وجود دارد که در آن‌ها می‌توان به یکی از افراد توصیه کرد که زودتر کمک بگیرند. این شامل:

• دوره‌های قاعدگی کم: هنگامی که یک زن قاعدگی منظم دارد یعنی که هر 21 تا 35 روز یک بار پریود اتفاق می‌افتد، این تقریباً همیشه نشان می‌دهد که او تخمک گذاری منظم دارد. تخمک گذاری تخمک تقریباً 2 هفته قبل از شروع دوره بعدی اتفاق می‌افتد. اگر یک زن با فواصل بیشتر از 35 روز چرخه داشته باشد، ممکن است نشان دهنده این باشد که تخمک گذاری آنطور که پیش بینی می‌شود نیست یا حتی اصلا انجام نمی‌شود. تخمک‌گذاری برای بارداری ضروری است. بنابراین، اگر چرخه‌های قاعدگی در زن و شوهری که اقدام به بارداری می‌کنند، کم و نامنظم است، ارزیابی و بررسی علل و عوامل آن را توصیه می‌کنیم.

• سن زن 35 سال یا بالاتر: به دلایل نامشخص، تعداد تخمک‌ها با افزایش سن به سرعت کاهش می‌یابد. بعلاوه، با پیری، کیفیت تخمک یا احتمال طبیعی بودن آن نیز کاهش می‌یابد. بنابراین اگر زوجی سن 35 یا بیشتر دارند و 6 ماه یا بیشتر اقدام به بارداری کرده‌اند و نتیجه‌ای نگرفته‌اند، ارزیابی باروری را توصیه می‌کنیم.

• سابقه عفونت‌های لگن یا بیماری‌های مقاربتی: عفونت‌های انتقال یافته از راه مقاربت، مانند کلامیدیا یا سوزاک، می‌توانند باعث التهاب و ایجاد زخم دائمی در لوله‌‌های رحم شوند. وجود لوله‌های باز برای حاملگی طبیعی ضروری است، زیرا اسپرم برای رسیدن و باروری با تخمک باید از طریق لوله‌ها حرکت کند. برای زوجی که اقدام به بارداری دارند، درصورتی که زن سابقه ابتلا به عفونت لگن را دارد بهتر است ارزیابی فوری برای سلامت رحم داشته باشد. به عنوان بخشی از ارزیابی باروری، ما یک آزمایش HSG انجام خواهیم داد، این آزمایش برای ارزیابی باز بودن لوله‌های رحمی طراحی شده است.

• فیبروئیدهای رحمی یا پولیپ‌های آندومتر شناخته شده: ناهنجاری‌های رحم مانند فیبروم‌هایی که حفره آندومتر و پولیپ‌های آندومتر را دندانه‌دار می‌کنند و باعث می‌شوند تعامل آندومتر (پوشش رحم) و جنین و هم چنین میزان حاملگی کاهش یابد. این ناهنجاری‌ها همچنین می‌توانند باعث خونریزی نامنظم بین چرخه قاعدگی شوند. ارزیابی باید با 6 ماه اقدام به بارداری در زنانی انجام شود که سابقه شناخته شده این ناهنجاری‌ها یا سابقه خونریزی در دوره‌های قاعدگی دارند. روش اصلی برای اصلاح یا از بین بردن این ناهنجاری‌های رحم با هیستروسکوپی است، یک روش جراحی که با استفاده از آن یک دوربین در فضای حفره رحم قرار می‌گیرد. ابزارها را می‌توان از طریق هیستروسکوپ استفاده کرد. این روش به جراح کمک می‌کند تا هرگونه ناهنجاری آناتومیک را برطرف یا اصلاح کند.

• ناهنجاری‌های شناخته شده در مایع منی مرد: اگر مرد سابقه ناباروری با شریک عاطفی قبلی خود داشته باشد، یا اگر در تجزیه و تحلیل مایع منی او ناهنجاری وجود داشته باشد، در این صورت ما توصیه می‌کنیم ارزیابی زود هنگام باروری را انجام دهید، زمان ایده آل در مدت 6 ماه پس از اقدام برای بارداری است. 

چه عواملی باعث ناباروری می‌شود؟ 

بالا رفتن سن مادر

از نظر تاریخی قبل از قرن 20 میلادی، زنان در نوجوانی و بیست سالگی باردار می‌شدند، در حالی که ناهنجاری‌های مربوط به سن با تخمک مشخص نبود. با این حال، در دوران مدرن، زنان تولد کودک خود را تا دهه سی و چهل سالگی به تأخیر می‌اندازند، که باعث می‌شود سن مادر بر عملکرد تخمک گذاری تاثیر بگذارد. در حقیقت، ناباروری مربوط به سن زنان امروزه شایع‌ترین علت ناباروری است. به دلایل نامشخص، با افزایش سن زنان، تعداد تخمک‌ها سریع کاهش می‌یابد. و با افزایش سن، کیفیت تخمک یا احتمال تخمک گذاری آن اتفاق می‌افتد.

تخمک از نظر ژنتیکی و طبیعی نیز کاهش می‌یابد. از این رو توانایی بارداری طبیعی از زمانی که زن در اوایل 30 سالگی تا 40 سالگی است کاهش می‌یابد. یک زن به ندرت بعد از 45 سالگی بارور می‌شود. این مربوط به توانایی بارداری با تخمک‌های خود است، اما با تخمک دهنده می‌تواند بارور شود.

اختلالات تخمک گذاری 

تخمک گذاری طبیعی و منظم یا آزاد شدن تخمک بالغ برای بارداری طبیعی زنان ضروری است. تخمک گذاری اغلب با نگه داشتن تقویم قاعدگی یا استفاده از کیت پیش بینی تخمک گذاری قابل تشخیص است. بسیاری از اختلالات هستند که می‌توانند توانایی تخمک گذاری طبیعی زن را تحت تأثیر قرار دهند. شایعترین اختلالات تأثیرگذار بر تخمک گذاری شامل سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)، هیپوگنادوتروپیک هیپوگنادیسم (از مشکلات سیگنالینگ در مغز) و نارسایی تخمدان (از مشکلات تخمدان) است. اگر چرخه‌های قاعدگی شما کم و نامنظم است، بهترین متخصص زنان در شیراز شما را معاینه می‌کند و آزمایش مناسب را برای کشف مشکل شما انجام می‌دهد و گزینه‌های درمانی مناسب را ارائه می‌دهد.

انسداد لوله 

همانطور که قبلاً بحث شد، سابقه عفونت‌های مقاربتی از جمله کلامیدیا، سوزاک یا بیماری التهابی لگن می‌تواند یک زن را مستعد انسداد لوله‌های رحمی کند. انسداد لوله دلیل ناباروری است زیرا تخمک گذاری قادر به باروری توسط اسپرم یا رسیدن به حفره آندومتر نیست. اگر هر دو لوله بسته شده باشد، پس لقاح آزمایشگاهی (IVF) مورد نیاز است. اگر لوله‌ی مسدود شده پر از مایع شده باشد (به نام هیدروسالپینکس)، جراحی با حداقل تهاجم (لاپاراسکوپی یا هیستروسکوپی) برای برداشتن لوله یا مسدود کردن / جدا کردن آن از رحم قبل از هرگونه روش درمانی باروری توصیه می‌شود.

فیبروم رحم 

فیبروم بسیار شایع است (تقریباً 40٪ زنان ممکن است به آن مبتلا باشند) و تنها وجود فیبروم لزوماً باعث ناباروری نمی‌‎شود. سه نوع فیبروم وجود دارد:

1) زیرسروز یا فیبروم‌های زیر پوستی که بیش از 50٪ در خارج از رحم گسترش می‌یابند.

2) داخل بافتی، جایی که اکثر فیبروم در عضله رحم قرار گرفته است و هیچ گونه فرورفتگی در حفره رحم ندارد.

3) فیبروم‌های زیر مخاطی، یا فیبروم‌هایی که به حفره رحم وارد می‌شوند. فیبروم زیر مخاطی نوعی فیبروئید است که ثابت شده است میزان بارداری را تقریباً 50٪ کاهش می‌دهد و حذف آن میزان بارداری را دو برابر می‌کند. در برخی موارد، حذف ساده فیبروم زیر مخاطی باعث برطرف شدن ناباروری می‌شود. اغلب، اما نه همیشه، فیبروم زیر مخاط ممکن است باعث پریودهای شدید یا خونریزی در بین پریود شود. در مورد فیبروم‌های اینترامورال بحث و اختلاف نظر بیشتری وجود دارد، جایی که ممکن است فیبروم‌های بزرگتر تأثیر داشته باشند حذف آنها ضروری است. فیبروم زیر سروزی تاثیری در بارداری ندارد. پزشک شما را به دقت معاینه می‌کند تا تشخیص دهد آیا فیبروم دارید و یا برداشتن آن ضروری است یا خیر.

پولیپ‌های آندومتر 

پولیپ‌های آندومتر رشد انگشت مانندی در حفره رحم دارند که از پوشش دیواره رحم تشکیل شده‌اند، این زائده‌ها آندومتر نامیده می‌شوند، این ناهنجاری‌ها بندرت با سرطان همراه هستند (یک درصد از زنان قبل از یائسگی)، اما طبق تحقیقات پولیپ‌ها تا 50٪ باعث کاهش باروری می‌شوند برداشتن پولیپ توسط روش هیستروسکوپی با حداقل تهاجم باعث می‌شود میزان حاملگی تا دو برابر بیشتر شود. در بعضی موارد، برداشتن ساده پولیپ باعث باروری می‌شود.

عوامل موثر بر عملکرد اسپرم در مردان 

عامل ناباروری در مردان 40-50٪ درصد موارد به عنوان یک عامل موثر در ناباروری و در 15-20٪ درصد موارد به عنوان تنها علت ناباروری بوده است. اگر تجزیه و تحلیل مایع منی غیرطبیعی تشخیص داده شود، به طور کلی ابتدا برای تأیید ناهنجاری تکرار می‌شود. پس از تأیید، مرد به یک متخصص ارولوژی باروری ارجاع می‌شود، به خصوص اگر این ناهنجاری شدید باشد. در بعضی موارد، متخصص ارولوژی باروری با توصیه برخی از تغییرات در سبک زندگی، درمان‌های هورمونی یا جراحی عملکرد اسپرم را بهبود می‌بخشد. در بیشتر موارد، عملکرد اسپرم ممکن است بهبود نیابد و بنابراین هرگونه تلاش در بارداری ممکن است به درمان‎‌ها یا روش‌های اضافی نیاز داشته باشد. گزینه‌ها شامل تلقیح داخل رحمی (همچنین به عنوان IUI شناخته می‌شود) یا IVF با تزریق اسپرم داخل سیتوپلاسم (همچنین به عنوان ICSI )شناخته می‌شود.

تلقیح داخل رحمی فرآیندی است که طی آن اسپرم شسته شده و برای قرار دادن در حفره رحم آماده می‌شود، بنابراین از دهانه رحم عبور کرده و غلظت بالاتری از اسپرم متحرک را به لوله‌ها و تخمک نزدیک می‌کند. حداقل یک لوله باز برای IUI لازم است اما اگر ناهنجاری اسپرم شدید باشد در غیر این صورت اسپرم قادر به شنا و باروری تخمک نخواهد بود.

• تزریق اسپرم داخل سیتوپلاسمی فرآیندی است که در آن اسپرم شسته و برای تزریق مستقیم یک اسپرم به هر تخمک جمع شده در طی فرایند IVF انجام می‌شود. به منظور انجام ICSI، تخمک از طریق لوله مکش کوچک نگه داشته می‌شود، و در همان حال یک اسپرم با استفاده از یک سوزن شیشه‌ای بسیار ظریف به آن تخمک تزریق می‌شود. این فرآیند روند طبیعی لقاح را انجام می‌دهد، که ممکن است به دلیل عملکرد ضعیف اسپرم با مشکل مواجه شود. پزشک شما تجزیه و تحلیل مایع منی شما را به دقت مطالعه می‌کند و به شما کمک می‌کند تا تصمیم بگیرید که آیا ICSI یک درمان مناسب برای شما است یا نه.

آندومتریوز 

آندومتریوز شرایطی است که به موجب آن سلول‌هایی بسیار شبیه به سلول‌های پوشاننده حفره رحم یا آندومتر در خارج از حفره رحم ایجاد می‌شوند. تقریباً در 50-10٪ از زنان در سن باروری دیده می‌شود و می‌تواند با ناباروری و همچنین درد در هنگام مقاربت و یا دوره‌های قاعدگی همراه باشد. آندومتریوز با تولید التهاب و زخم باعث ناباروری می‌شود، که می‌تواند علاوه بر درد، اثرات مخربی بر تخمک، اسپرم یا جنین داشته باشد. آندومتریوز فقط با جراحی، معمولاً با لاپاراسکوپی قابل تأیید است. در صورت یافتن آندومتریوز، می‌توان با روش‌های مختلف با جراحی آن را از بین برد و برداشتن آن ممکن است منجر به کاهش درد و همچنین بهبود توانایی بارداری طبیعی شود. پزشک با توجه به شرح حال دقیق، معاینه فیزیکی و سونوگرافی تشخیص می‌دهد که آیا در معرض آندومتریوز هستید یا خیر.

موارد غیر قابل توضیح / عوامل دیگر 

گاهی اوقات یک ارزیابی کامل علت ناباروری را نشان نمی‌دهد تقریباً در 15٪  موارد اتفاق می‌افتد. خوشبختانه، حتی وقتی علت ناباروری مشخص نیست، درمان‌های مختلف باروری می‌توانند بر عوامل ناشناخته‌ای که مانع بارداری بود، غلبه کنند و در نهایت منجر به زایمان نوزاد سالم شوند.

درمان ناباروری

آموزش 

پزشکان کاملاً معتقدند که آموزش بیماران در مورد روند طبیعی باروری، مشکلاتی که روی باروری تأثیر می‌گذارد و گزینه‌های درمانی، به بیماران کمک می‌کند تا بهترین انتخاب‌ها را انجام دهند. درک روند طبیعی تولید مثل به افراد کمک می‌کند که بدانند چه زمانی باید نزد پزشک بروند. کمک به بیماران در درک عمیق از گزینه‌های باروری، روند کار را آسان‌تر می‌کند. هدف پزشکان این است که هر یک از بیماران به عنوان عضوی از تیم احساس کنند، که همه اعضای تیم می‌خواهند برای داشتن یک کودک سالم به آنها کمک کنند.

داروهایی برای ایجاد تخمک و تخمک گذاری 

داروهایی که به تحریک تخمدان برای ایجاد تخمک‌های بالغ برای تخمک گذاری کمک می‌کنند، به دو شکل قرص‌های خوراکی و تزریقی مصرف می‌شوند. بیشترین قرص تجویز شده برای تحریک تخمک گذاری (به طور کلی یک تخمک بالغ) کلومیفن سیترات است. این قرص به طور کلی از روزهای 3 تا 7 سیکل قاعدگی مصرف می‌شود. این قرص‌ها به روش زیر عمل می‌کند: کلومیفن یک ضد استروژن است. به بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس متصل می‌شود، که برای تحریک تخمدان برای رشد و ترشح تخمک ضروری است. وقتی کلومیفن به گیرنده‌های استروژن در هیپوتالاموس متصل می‌شود، منجر به افزایش ترشح هورمون مهم سیگنالینگ به نام GnRH (هورمون آزاد كننده گنادوتروپین) می‌شود. پس از آن این هورمون به ناحیه دیگری از مغز به نام غده هیپوفیز متصل می‌شود و منجر به آزاد شدن FSH (هورمون تحریک کننده فولیکول) می‌شود، هورمونی که مستقیماً به سلول‌های تخمدان متصل شده و منجر به رشد و بلوغ تخمک می‌شود.

بیشترین تزریقاتی که تخمدان را تحریک می‌کند، گنادوتروپین نامیده می‌شود. گنادوتروپین‌های موجود در این فرمولاسیون ها FSH و در برخی موارد ترکیبی از FSH و LH (هورمون لوتئین ساز) هستند. این تزریق‌ها بصورت شبانه و بطور معمول 5 تا 10 روز انجام می‌شود و مستقیماً بر روی سلول‌های تخمدان تأثیر می‌گذارد تا رشد تخمک را تحریک کند. هنگامی که یک فولیکول حاوی تخمک به بلوغ رسید، تزریق هورمون دیگری به نام HCG اغلب برای تقلید از افزایش طبیعی LH که در زمان تخمک گذاری ایجاد می‌شود، انجام می‌شود. که منجر به بلوغ نهایی و آزاد شدن تخمک می‌شود.

لقاح 

لقاح داخل رحمی، که به آن IUI نیز می‌گویند، روشی است که طی آن اسپرم شسته و برای قرار دادن در حفره رحم آماده می‌شود، بنابراین از دهانه رحم عبور کرده و غلظت بالاتری از اسپرم متحرک را به لوله‌ها و تخمک نزدیک می‌کند. به منظور تحقق این امر، منی با محلول مطمئن برای اسپرم و تخمک شسته شده و سپس سانتریفیوژ می‌شود تا اسپرم متحرک را از بی‌حرکت جدا کند سپس اسپرم و سایر سلول‌های آن اسپرم‌های متحرک و زنده در مقدار کمی محلول قرار داده می‌شوند و سپس با استفاده از کاتتر بسیار نازک، نرم و انعطاف پذیر بسیار آرام و بدون درد به داخل حفره رحم تزریق می‌شوند. حداقل یک لوله باز برای IUI مورد نیاز است و اما اگر ناهنجاری اسپرم شدید باشد، در غیر این صورت اسپرم قادر به شنا و باروری تخمک نخواهد بود.

لقاح آزمایشگاهی (IVF) 

ویترو به معنای “خارج از بدن” است. IVF فرآیندی است که به موجب آن تخم‌ها در خارج از بدن و در یک آزمایشگاه جنین شناسی توسط اسپرم جمع آوری و بارور می‌شوند. اولین کودک IVF در سال 1978 در انگلیس متولد شد. اندکی بعد، ایالات متحده اولین نوزاد IVF خود را به دنیا آورد و از آن موقع تا الان استفاده از IVF رشد چشمگیری داشته است. IVF یک موفقیت بزرگ بود زیرا امکان بارداری موفقیت آمیز در زنانی را که قبلاً برای همیشه نابارور قلمداد می‌شدند، را فراهم می‌کند، مانند زمانی که لوله‌های رحمی آسیب دیده است. IVF شامل برداشتن تخمک‌ها به طور مستقیم از تخمدان، لقاح با اسپرم در آزمایشگاه و به دنبال آن انتقال جنین‌ها به طور مستقیم به رحم است که در این فرآیند لوله ها نقشی ندارند. اگرچه بیماری‌های ناشی از لوله رحم علت اصلی استفاده از IVF بود، اما در طی سال‌های گذشته موارد بیشتری برای استفاده از این روش ایجاد شده است. این موارد شامل افزایش سن مادر، ناباروری شدید در عوامل مردانه است (که به موجب آن می‌توان از ICSI برای لقاح تخمک) و آندومتریوز، در بسیاری موارد دیگر استفاده کرد.

جراحی

پس از انجام شرح حال کامل، معاینه فیزیکی و سونوگرافی، پزشک ممکن است برای اصلاح و غیر طبیعی بودن رحم جراحی را توصیه کند. در درمان ناباروری، متداول‌ترین روش‌های جراحی لاپاراسکوپی، هیستروسکوپی و میومکتومی شکمی (برداشتن فیبروم رحم) است.

لاپاراسکوپی عملی است که در شکم یا لگن از طریق برش‌های کوچک انجام می‌شود، عموماً بیشتر از یک سانتی متر، با کمک لاپاراسکوپ متصل به دوربینی که به صفحه نمایش است انجام می‌شود. یا می‌تواند برای بازرسی و تشخیص شرایط خاص یا برای اصلاح ناهنجاری مانند برداشتن بافت اسکار، آندومتریوز یا لوله تخریب شده رحم مورد استفاده قرار گیرد. این روش در اکثریت قریب به اتفاق موارد در یک عمل سرپایی انجام می‌شود و زمان بهبودی آن کمتر از چند روز است.

هیستروسکوپی بررسی حفره رحم از طریق دهانه رحم توسط هیستروسکوپ متصل به دوربین است که به یک صفحه نمایش انتقال می‌یابد. از طریق این روش، پزشک می‌تواند ناهنجاری‌هایی مانند فیبروم یا پولیپ درون حفره رحم را تشخیص دهد و از طریق ابزارهای باریکی که از طریق هیستروسکوپ عبور می‌کنند، می‌تواند اکثر این ناهنجاری‌ها را برطرف یا اصلاح کند. این روش در شرایط سرپایی انجام می‌شود. بهبودی به طور کلی بیشتر از یک روز نیست. در صورت لزوم می‌توان هیستروسکوپی را با لاپاراسکوپی نیز ترکیب کرد.

میومکتومی شکمی یک روش جراحی است که از طریق یک برش شکمی بسیار کم و افقی امکان دسترسی به رحم برای برداشتن فیبروئیدها را فراهم می‌کند. این روش می‌تواند، در موارد انتخاب شده، به روش لاپاراسکوپی نیز انجام شود، غالباً با کمک یک ربات این کار انجام می‌شود.